Генеральная прокуратура РК

Қазақстан Республикасының Президентімен болған «Тікелей желі» азаматтарымыздың жылдан жылға белсенділіктері артып, Мемлекет басшысына өздерінің жеке шаруаларын ғана айтып қоймай, еліміздің одан әрі дамуы, заңдылық пен құқық тәртібін нығайту, табиғи және ұлттық байлықтарымыздың сақталуы жөнінде ой қозғап, жанашырлық танытуға ұмтылысын да көрсетіп берді.

Ел Президентімен болған «Тікелей желі» барысында еліміздің азаматтарынан прокуратура органдарының қызметіне тікелей және жанама қатысы бар 3475 сұрақ келіп түсті. Олардың бәрі де Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша қарау үшін еліміздің жоғары қадағалау органына жолданды. Осыған орай 16 қарашада Бас Прокурордың арнайы өкімімен салалық департаменттер қызметкерлері қатарынан жұмыс тобы құрылып, өтініштерді прокуратура органдарының мамандарының мұқият қарауын үйлестіріп отыруды қамтамасыз етуге дереу кірісіп кетті.

Егжей - тегжейлі статистикалық және тақырыптық талдау негізінде азаматтардың неғұрлым өзекті түйінді мәселелері анықталды. Бүгін газетіміздің бетінде Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры Қайрат Мәмидің оларға берген жауабын жариялап отырмыз.

БІР ДЕ БІР САУАЛ ЕСКЕРУСІЗ ҚАЛҒАН ЖОҚ

Прокуратура органдарына келіп түскен өтініштерге жасалған статистикалық талдау қазақстандықтардың азаматтық белсенділік дәрежесінің артқанын көрсетті. Келіп түскен өтініштердің мұншама молдығы бізге үлкен жауапкершілік жүктейтіні анық. Еліміздің жоғары қадағалау органдарының қызметкерлері Президентпен «Тікелей желі» өткізілген күннен бастап орталық аппарат пен аймақтарда жерлестеріміздің өтініштерін мұқият зерделеу жұмысына және оларға сұраған мәселелерінің мәні бойынша егжей-тегжейлі жауап даярлауға жедел кірісіп кетті.

Соның нәтижесінде жоғары қадағалау органына келіп түскен 3475 сұрақтың 1928 жауабы «Тікелей желінің» веб-порталына жарияланып та үлгерді. Ал қазірдің өзінде 1263 өтініштің мәселесі шешілді. Қалған 2212 өтініш қылмыстық және азаматтық істерге арнайы сұрау салуға және алдыруға байланысты күрделі жұмыстар жүргізу қажеттігіне орай әзірше қаралу үстінде. Сондай-ақ, бірқатар өтініштерге Заң нормаларына сәйкес аймақтарда қадағалау бағытындағы тексерулер тағайындалып, әртүрлі мемлекеттік органдарға қажетті сұратпалар жіберілді.

Бізге келіп түскен 3475 өтінішті жинақтап қорыту олардың 12-і - пікір білдіру, 2094-і - арыз, 67-і – ұсыныс, 1188 - өтініш және 114-і сұратпа санатына жататынын көрсетті. Ал шешілген мәселелер бойынша 99 өтініш қайталап түскен.

Өтініш иелерінің көпшілігі өз аты-жөндерін айтпаған, мекен-жайларының өзін көрсетушілер сирек, сол себепті өтініш иелері туралы мәліметтерді толық көлемде көрсетуге мүмкіндік болмады. Сол сияқты көп ретте (3395) өтініш иелері өздерінің әлеуметтік орнын, басқа да азаматтық және әлеуметтік мәртебесін көрсетпеген. Дегенмен де өтініштерді зерделеу барысында олардың 80-і –зейнеткерлерден, 15-і -мүгедек жандардан, 54-і – оқудағы жастардан, ал 80-і түрлі ұжымдардан келіп түскенін анықтай алдық. Өтініштердің 2353-і орыс тілінде, ал 1122-і мемлекеттік тілде келіп түскен.

Өтініштердің белгілі бір бөлігі азаматтардың Бас прокуратура басшыларының жеке қабылдауында болғысы келетін өтініштері мен ниеттерін құрайды. Мемлекет басшысымен өткізілген «Тікелей желі» барысында осындай 10 өтініш болды. Олардың бәрі де қаралып, 9-на ҚР Бас Прокурорының азаматтарды жеке қабылдау тәртібі туралы түсініктеме берілді. Ал азаматша А. Құлбаеваның Алматы қаласы прокурының қабылдауында болғысы келетіні жөніндегі өтініші қанағаттандырылды.

Сөйтіп, арыз берушіге оның тұратын баспанасын алаяқтық жолмен иемденіп алған К. Баймұқанбетов пен А.Мамытовқа қатысты қозғалған қылмыстық іс бойынша Алматының Жетісу аудандық прокуратурасының тергеу органына алдын ала тергеу өндірісін қайта жаңартып, күдіктілердің іс-әрекеттерін ҚР Қылмыстық Кодексінің 177-бабының неғұрлым ауырырақ бөлігімен қайта дәрежелеу, сондай-ақ бұлтартпау шараларын қамауға алу түрімен алмастырып, оларға іздеу жариялау жөнінде жазбаша нұсқау берілгені хабарланды.

Азаматтар сыбайлас жемқорлықпен күрестегі, мемлекеттік сатып алудағы заңдылықтың жәй күйін, мемлекеттік басқару, сондай-ақ мемлекеттік меншік пен жергілікті басқаруға ерекше қызығушылық танытты. Одан кейін өзектілігіне қарай: әлеуметтік алауыздық тудыруға жауапкершілік туралы, қоғамдық бірлестіктер мен саяси партиялардың қызметтері туралы, наразылық көрсетудің рұқсат етілмеген акциялары кезінде қолданылатын шаралар, мәслихат депутаттарын сайлаудың халықаралық стандарттарға сәйкестігі, ұлтаралық және конфессияаралық алауыздық идеяларын тарататын немесе агрессия мен күш көрсетуді, төсек қатынастары мен порнографияны дәріптеуге бағытталған материалдарды тарату жолымен қоғамдық мораль мен ізгіліктерді, халықтың рухани құндылықтарын қорлап, аяқ асты ететін Интернет-ресурстарға қатысты қолданылатын шаралар жөніндегі мәселелер тұр.

Сол сияқты жұмыс берушілер мен құқық қорғау органдары қызметкерлерінің іс-әрекеттері де азаматтардың арыздары мен наразылықтарына жиірек арқау болуда. Мәселен, қылмыстық жауапкершілікке негізсіз тарту, қабылданған процессуалдық шешімдердің заңдылығын қайта тергеу, қылмыскерлерді және хабарсыз жоғалып кеткендерді іздеуді тиісті дәрежеде жүзеге асыру жөнінде де осылай. Бақылаушы және қадағалаушы органдары, биліктің жергілікті атқару органдарының шешімдері тарапына да жекелеген кінәлар айтылған. Ал өтініштердің едәуір көлемі сот актілерінің заңдылығы мен олардың орындалу мәселелеріне қатысты болып отыр.

   Сұрақ пен өтініштің 614-і азаматтық істер, 444-і қылмыстық істер, 21-і әкімшілік істер бойынша сот актілерінің заңдылығын даулауға байланысты. 311 өтініште сот шешімдерінің орындалмауына реніш білдіріліп, сот орындаушыларының әрекеттеріне арыз айтылған. 16 өтініш заңдарды жетілдіріп, қылмыс жасағаны үшін жауапкершілікті күшейтуге арналған.

Сондай-ақ азаматтар бұқаралық ақпарат құралдары туралы заңдарды жетілдіру (жала жапқаны, газетте фамилиясын көрсеткені үшін жауапкершілік, парасаттылық нормалары жайлы) туралы, сондай-ақ діни секталар қызметтерінің жолын кесу, мемлекеттік органдарда құлшылық ету бөлмелерін ашу, еңбек заңдарын сақтау және басқа мәселелер жөнінде де ұсыныстар айтқан.

Баспана мен айлықтың орны айрықша

Өтініштердің жалпы мазмұнына жасалған талдау азаматтар мен ұйымдардың тұрғын үй мен еңбек құқығының, жер заңдылығының сақталуы, мүгедектерге көрсетілетін материалдық және басқа да көмек, банктердегі салымдардың сақталуы, экологиялық қауіпсіздіктерді қамтамасыз ету мәселелері алдыңғы орын алатынын көрсетті.

Бас прокуратураға келіп түскен өтініштердің 1462-і азаматтардың әлеуметтік-экономикалық саладағы құқықтарын қорғау мәселесіне арналған. Олардың 546-сына түсіндірме сипатындағы жауаптар берілді. Жалпы алғанда қазіргі уақытта осы санаттағы келіп түскен өтініштердің 882-сі, яғни, 60 пайызы шешімін тапты. Қарауда әлі де 580 өтініш бар. Қажет болған жағдайда прокуратура органдары оларға да ұсыныс, прокурорлық ықпал етудің басқа да актілерін енгізетін болады. Прокурорлардың қылмыстық іс қозғаудан бас тартуды тоқтату туралы қаулы қабылдау, заңдылықты түсіндіру деректері де бар.

Өтініш бергендердің көпшілік бөлігін жер туралы заңдардың қолдану құқығына алаңдаушылық білдірген азаматтар құрады. Ал олардың жекелеген мақсаткерлік топтары үлескерлік тұрғын үй мүшелері мен жұмысы тоқтатылған «Валют-транзит Банк» АҚ салымшылары болып отыр.

Өтініштердің едәуір бөлігі мемлекетті басқару, бюджеттік қаржыны жұмсау, сыбайлас жемқорлықпен күресті күшейту, жалпы тұрғындардың тұрмысын жақсартып, халықтың жекелеген әлеуметтік әлсіз топтарына жәрдем беру жөнінде ұсыныстар сипатында болды. Бұл арада мұндай мәселелерді шешу биліктің заң шығарушы (Парламент) немесе атқарушы (Үкімет) салаларына қатысты болғандықтан, олардың прокуратура органдарының құзыретіне жатпайтынын айта кеткен жөн.

Өкінішке қарай, заң бұзушылық туралы көптеген өтініштерде нақты деректер, аты-жөндер және мәліметтер айтылмаған, яғни, олар иесіз-жалпылама сипатта жазылған. Осыған орай, мұндай сауалдарда айтылған жәйттерге, пайымдар мен пікірлерге тексеру ұйымдастыруға нақты мүмкіндігіміз болмады. Ал мекен-жайы мен нақты фактілері айтылған жолдамаларға келсек, прокуратура органдары олар жөнінде пәрменді де тиімді (әрине, заңдылық өкілеттігі мен нормалары шегінде) шаралар қолдануда.

Мәселен, азаматша З.Елеусізованың өтініші бойынша прокурорлық ықпал ету шаралары енгізіліп, соның нәтижесінде «Қазақстан темір жолы» Ұлттық компаниясының» «Сарыарқа жол дистанциясы» филиалында магистралді темір жол тармағының 746-шы шақырымындағы негізінен теміржолшылардың өздері тұратын тұрғын үйлерде, тораптар мен нүктелерде су жүйелері қалпына келтірілді.

Ал Шығыс Қазақстандық азаматша О.Пермякованың Зырян аудандық жер комитетінің заңсыз әрекеттері туралы өтініші бойынша жер телімі құнын дұрыс есептемеудің салдарынан оның бағасын 600 мыңнан 6 миллион теңгеге асыра бағалағанын анықтадық. Соның салдарынан азаматша Пермякова ұзақ уақыт бойы ол жер телімін өз иелігіне ала алмаған.

Аудан әкімі мен Шығыс Қазақстан «ГосНПЦзем» кәсіпорны тарапына прокуратура Заң түсіндірмесін енгізгеннен кейін, жер телімінің құны қайта бағаланды. Енді арыз беруші кадастрлық құнның жаңа актісін жасау үшін Зырян ауданындағы осы мекеменің өкіліне жолықса жеткілікті, сонан соң оған аталмыш жер телімін беру туралы мәселе шешімін табатын болады.

Халық прокуратураға арқа сүйейді

Қылмыстық, азаматтық және әкімшілік істер бойынша сот актілерінің заңдылығын қадағалау, сондай-ақ атқарушы өндіріс мәселелері бойынша 1389 сұрақ пен өтініш келіп түсті. Нақты себептермен олардың едәуір бөлігі әлі тексеру үстінде. Қазақстанның қолданыстағы заңдары белгілеген процессуалдық тәжірибеге сәйкес, осы мақсатта республика соттарынан бұл істер сұратып алынды, ал еліміздің өңірлеріндегі аумақтық прокурорларға Бас прокуратураның олар жөнінде мұқият тексеру жүргізу туралы тапсырмасы жолданды.

Әдетте азаматтар өз өтініштерінде қабылданған және заңды күшіне енген сот шешімдеріне келіспейтіндіктерін білдіріп жатады. Немесе сот шешімдері мен қаулыларының орындалмағандығына арыз айтады. «Тікелей желіге» сауал жолдаған осы санаттағы өтініш иелерінің 99 пайызы жеке адамдар (1378) болып табылады.

4 желтоқсандағы мәлімет бойынша, прокуратура органдары шешілген 291 өтініш бойынша жауап жариялаған. Оның ішінде өтініш берушінің пайымын негізді деп тауып, қанағаттандырылғандар да бар. Мысалы, Бас прокуратура азамат А.Мацицкийдің өтінішін қарастырып, соның нәтижесінде оның өтінішін қанағаттандырды. Қарағанды облыстық сотының қадағалау алқасына Балқаш қалалық сотының 2009 жылдың 16 маусымындағы шешімін тоқтату туралы наразылық келтірілді. Бұрын қалалық сот А.Мацицкийге гараж салуға берілген рұқсатты жарамсыз деп тауып, оларды заңсыз салынған құрылыс ретінде бұзу туралы шешім шығарған болатын. Ал азамат А.Мацицкийдің Балқаш әкімдігінің шешімін заңсыз деп тауып, оны тоқтату туралы қарсы талап арызы қанағаттандырылмаған.

Істің материалдарын зерттеу барысында анықталған әрекет етуші заңнама нормаларының бұзылуы мұндай наразылық келтіруге негіз болды.

Бас прокуратура сондай-ақ азаматша Атығаева бастаған бір топ адамдардың алаяқтық жасағаны және лауазымды адамға пара бермек болғаны үшін 2 жылға сотталған Д.Қадыровтың ісі жөніндегі өтініштерін де қарады. Соның нәтижесінде біз 16 қарашада Солтүстік Қазақстан облыстық сотының қадағалау алқасына бірінші инстанциядағы соттың үкімін қайта қарау жөнінде наразылық келтірдік. Бұл наразылық қазіргі уақытта қаралу үстінде. Осылайшы, азаматша Атығаеваның өтініші қанағаттандырылды.

Өтініштің едәуір бөлігі жауапкерлерден қарыз сомаларды өндіріп алу туралы сот актілерінің орындалмауы яки тиісті дәрежеде орындалмауы жөнінде болды. Мәселен, азамат А.Ибрагимұлының азамат И.Хваннан азаматша Р.Әсембаеваның пайдасына 2 500 000 теңге көлемінде ақша өндіріп алу туралы сот актісінің созылып кеткені жөніндегі өтініші қаралғанда, бұл құжаттың «Сот орындаушыларының атқарушы өндірісі мен мәртебесі туралы» Қазақстан Республикасының Заңының 21-бабының 1- тармағы 2-тармақшасына сәйкес орындау құжатының ішінара орындалған ретінде қайтарылғаны анықталды. Алайда, Алматы қаласының прокуратурасы бұл қаулыға наразылық келтірген. Оған сот орындаушының қарызгердің мүліктерін толық көлемде тексермегені, атап айтқанда, Мемлекеттік зейнетақы төлеу орталығынан және қарызгер И.Хванның некеде тұрған кезінде оның зайыбымен бірге тапқан мүліктерінің бар-жоғы туралы әділет органдарынан оның жағдайы жөнінде мәліметтер сұратылмағаны негіз болды.

Оның үстіне, Алматы қаласы бойынша әділет департаментіндегі мәліметтер бойынша И.Хван «Мирон» ЖШС-ның құрылтайшысы және Қоғамдық бірлестіктің тең құрылтайшысы болып табылады. Алайда, Әуезов аумақтық бөлімнің сот орындаушысы Б.Жамалбеков тарапынан бұл жағдаяттар тиісті дәрежеде тексерілмеген, соған сәйкес, орындау өндірісінің бұл бөлігі бойынша шаралар да қабылданбай қалған. Алматы қаласының прокуратурасы Сот әкімшісі тарапына заң бұзушылықты жойып, заңды сот актісінің нақты орындалуы жөнінде шара қолдану туралы ұсыныс берді.

Прокуратура органдары анықталған барлық заң бұзушылықтар бойынша оларды жойып, азаматтардың конституциялық құқықтарын қалпына келтіру жолында пәрменді шаралар қабылдауда. Бұл ретте орындау өндірісі саласындағы әкімшілік, қылмыстық, азаматтық істер бойынша сот қателіктеріне қадағалау актілері прокурорлық ықпал етудің негізгі формасы болып табылады.

Келіп түскен сұрақтар мен өтініштердің едәуір бөлігі бұрын белгіленген тәртіппен қаралып кеткен қайталама дүниелер екенін де айта кеткен жөн. Оларға Бас прокуратура басшылары бұрынырақ жауап беріп қойған.

Мәселен, кезінде қылмыстық қудалау мен соттау мәселелері бойынша 41 өтініш қаралып, өз шешімін тапқан болатын. Азаматтық іс бойынша–50, әкімшілік істер бойынша–3, орындау өндірісі бойынша 15 өтініш қаралған. Соған қарамастан, біз азаматтардың қайта қойған сауалдарын қоса алғанда барлық өтініштерін мұқит зерделеуді жалғастырып жатырмыз. Олардың қаралу және шешімін табуы жағдайына орай біз тиянақты жауап беретін боламыз. Олар Мемлекет басшысының «Тікелей желі» веп-порталына да орналастырылатын болады.

Қылмыстық қудалау органдарының жұмысы да ерекше назарда

895 өтініш пен сұрақ қылмыстық істерді тергеудің әртүрлі қырларына арналаған. Мемлекет басшысы атына тағы да жедел-іздестіру қызметінің заңдылығын қадағалау саласына жататын 35 өтініш түсті.

Өтініштердің бірінші санаты – тергеу және анықтаудың заңдылығы бойынша қазірдің өзінде 293 жауап жарияланды, таяудағы уақытта тағы 30 жауап берілетін болады. Жалпы алғанда 331 өтініш шешімін тауып, олардың 325-іне түсіндіру сипатында жауап берілді, үш өтініш қайтарылып, тағы да үшеуі қанағаттандырылды. Сонымен, бүгінгі күні қылмыстық қудалау органдарының анықтау мен тергеу жүргізу заңдылықтары мәселесіне арналаған 488 өтініш қаралу сатысында тұр.

Алдын-ала жасалған талдау көсетіп отырғандай, бұл өтініштердің көпшілігінде құқық қорғау органдарының осының алдында, бұдан бұрын берілген шағымдар бойынша тиісті шаралар қолданбай отырған әрекеттеріне арыздар айтылған. Сонымен бірге, шағым иелері, қылмыстық жауапкершілікке, өздерінің пайымдауларынша, негізсіз тартып отырған деректер келтіріп, қабылданып қойылған іс жүргізу шешімдердің заңдылығына қайтадан тексеру жүргізуді талап етеді.

Прокуратура органдары орталық аппаратта және жергілікті жерлерде осындай сипаттағы барлық арыз-шағымдарды мұқият зерделеуде. Полиция тарапынан болған құқыққа қайшы әрекет деректері анықталған жағдайда азаматтардың бұзылған құқықтарын қалпына келтіру және олардың талаптарын қанағаттандыру бойынша нақты шаралар қабылдануда. Мысалы, 7 қараша күні «Тікелей желіге» азаматша Ф. Щукинадан қылмыстық қудалау органының бұрын жасалған алаяқтық дерегіне шара қолданбай отырғаны жөнінде өтініш айтты.

Тексеру барысында прокуратура Қарағанды қаласындағы Қазыбек би ауданының ішкі істер басқармасы 2007 жылдың 23 қыркүйегі мен 2008 жылдың 8 ақпанында осы дерек бойынша қылмыстық істер қозғағанын анықтады. Алайда, бұл іс қылмыстық жауапкершілікке тартылуға тиіс адам анықталмағандықтан, бірнеше рет тоқтатылған.

Сонымен, 14 қарашада Қарағанды қаласындағы Қазыбек би аудандық прокурорының төрағалығымен Қарағанды қаласының ішкі істер басқармасының Орталық полиция бөлімі басшылары шақыртыла отырып, осы осы мәселе жөнінде жедел кеңес өткізілді. Сөйтіп, қылмыстық қудалау органының алдына айқын да нақты тапсырмалар қойылды. Қабылданған шаралардың нәтижесінде 25 қараша күні полиция осы қылмысты жасаған деген күдікпен азамат А.Чеботаревты ұстады. Оған айып тағылып, соттың санкциясымен ол қамауға алынды.